Rozdział 25 z *Laozi*

Tekst chiński

有yǒu物wù混hùn成chéng，先xiān天tiān地dì生shēng。
寂jì漠mò！
独dú立lì不bù改gǎi，周zhōu行xíng不bù殆dài，可kě以yǐ为wéi天tiān下xià母mǔ。
吾wú不bù知zhī其qí名míng，强qiǎng字zì之zhī曰yuē道dào，强qiǎng为wéi之zhī名míng曰yuē大dà。
大dà曰yuē逝shì，逝shì曰yuē远yuǎn，远yuǎn曰yuē返fǎn。
道dào大dà，天tiān大dà，地dì大dà，王wáng大dà。
域yù中zhōng有yǒu四sì大dà，而ér王wáng处chǔ一yī。
人rén法fǎ地dì，地dì法fǎ天tiān，天tiān法fǎ道dào，道dào法fǎ自zì然rán。

Tłumaczenie

Istnieje istota zamieszana, która istniała przed niebem i ziemią.
O, jak cicha! O, jak bezkształtna!
Samodzielnie istnieje i nie zmienia się.
Porusza się wszędzie i nie niszczeje,
Może być uważana za matkę wszechświata.
Ja nie znam jej imienia.
Chcąc jej nadać tytuł, nazywam ją Tao.
Starając się jej nadać imię, nazywam ją wielką.
Z wielkiej nazywam ją przemijającą.
Z przemijającej nazywam ją odległą.
Z odległej nazywam ją powracającą.
Dlatego Tao jest wielkie, niebo jest wielkie, ziemia jest wielka, król też jest wielki.
W świecie istnieją cztery wielkie rzeczy, a król jest jedną z nich.
Człowiek naśladuje ziemię; ziemia naśladuje niebo; niebo naśladuje Tao; Tao naśladuje swoją naturę.

Notatki

Słowo "istnieje" pochodzi z komentarzy C i H (« 有物 yǒu wù » istnieje jedno istnienie); określa sens i strukturę tego trudnego fragmentu, który zaskoczył większość interpretatorów.

Słowa 混成 hùnchéng mają znaczenie 混沌 hùndùn, czyli « zamieszany, to, co nie można wyraźnie odróżnić ». Ibidem: Jeśli ktoś zapyta mnie o to istnienie (Tao), odpowiedziałbym: Nie ma początku, nie ma końca (dosł. « nie ma głowy ani ogona »), nie zmienia się, nie ulega zmianie; nie ma ciała, nie ma określonego miejsca; nie zna nadmiaru ani niedoboru, zmniejszenia ani zwiększenia; nie gasnie, nie rodzi się; nie jest ani żółty, ani czerwony, ani biały, ani niebieski; nie ma wnętrza ani zewnętrza, nie ma głosu ani zapachu, nie ma góry ani dołu, nie ma obrazu ani blasku itd.

Nie ma głosu, który można usłyszeć (寂漠 jìmò).

Słowo 寂 jì oznacza « pusty i niematerialny ». Komentarz E wyjaśnia przymiotniki 寂 jì i 寥 liáo jako « niematerialny ». Niektórzy interpretatorzy pozwalają mi zachować 寂 jì w znaczeniu « cichy, spokojny ».

Wszystko, co opiera się na czymś, ma mocną siłę; jeśli nie ma nic, co go wspierałoby, ulega i upada. Stąd pochodzi, że to, co samodzielne i odizolowane, jest podatne na zmianę. Wszystko, co pozostaje w swoim miejscu, jest spokojne; gdy wychodzi poza swoje granice, spotyka przeszkody. Stąd pochodzi, że ten, który porusza się wszędzie, jest narażony na niebezpieczeństwo. Tao nie ma towarzysza na świecie. Samodzielnie istnieje poza granicami istot i nigdy się nie zmienia (独立不改 dúlì bù gǎi). Na górze wznosi się do nieba; na dole przenika do najgłębszych głębin ziemi. Porusza się w całym wszechświecie i nie jest narażony na żadne niebezpieczeństwo (周行不殆 zhōuxíng bù dài).

Istnieje wiecznie.

Ciepło słońca nie pali go; wilgoć nie psuje go (dosł. « nie pleśnieje »); przechodzi przez wszystkie ciała i nie jest narażony na żadne niebezpieczeństwo.

Rozprzestrzenia się w środku nieba i ziemi oraz w łonie wszystkich istot; jest źródłem wszystkich narodzin, korzeniem wszystkich przemian. Niebios, ziemia, człowiek i wszystkie inne stworzenia potrzebują go, aby żyć. Karmia wszystkie istoty jak matka swoich dzieci (可以为天下母 kěyǐ wéi tiānxià mǔ).

Nie widząc ani jego ciała, ani jego twarzy, nie znam imienia, jakie mu nadać. Ponieważ widzę, że wszystkie istoty przychodzą do życia przez niego, nadaję mu tytuł 道 Dào lub Drogi (吾不知其名，强字之曰道 wú bùzhī qí míng, qiǎng zì zhī yuē Dào).

Jest tak wysoki, że nic nie jest ponad nim; otacza świat i nie widzi niczego poza nim. Dlatego nazywam go wielkim (强为之名曰大 qiǎng wéi zhī míng yuē dà).

Z pomysłu wielkości przechodzę do innego pomysłu, aby go znaleźć, i nazywam go przemijnym (大曰逝 dà yuē shì). Nie jest jak niebo, które pozostaje stale na górze, ani jak ziemia, która pozostaje stale na dole. Ucieka i zawsze się oddala, nie pozostając stale w tym samym miejscu.

Z pomysłu przemijania przechodzę do innego pomysłu, aby go znaleźć, i nazywam go odległym (逝曰远 shì yuē yuǎn). W rzeczy samej, im go szukasz, tym bardziej wydaje się odległy. Nie zna żadnych granic.

Aby dobrze przetłumaczyć słowo 远 yuǎn, potrzebny byłby francuski przymiotnik oznaczający « co się oddala, co oddala się », jak greckie przymiotniki τηλεπλάνης, μακροπλάνης.

Słowo 返 fǎn oznacza dosłownie « co się wraca ». Wraca do pałacu inteligencji (w człowieku) i coraz bardziej się tam zanurza. Po obrocie świata zaczyna go ponownie; po ogromnym oddaleniu zbliża się. Wraca, i wystarczy go szukać w sercu człowieka (远曰返 yuǎn yuē fǎn).

老子 Lǎozǐ często zmienia słowa, którymi się posługuje. Pokazuje to, że cnota Tao nie ma granic, i że wiele słów nie wystarcza, aby ją w pełni wyrazić.

Tao jest matką wszechświata, karmia równo wszystkie istoty, a niebo i ziemia pomagają mu dzięki połączonej mocy zasad 阴 yīn « żeńskiej » i 阳 yáng « męskiej ». Dlatego te trzy rzeczy są wielkie (道大，天大，地大 Dào dà, tiān dà, dì dà). Chociaż te trzy rzeczy istnieją, jeśli nie byłoby króla, nie mogłyby rządzić dziesięcioma tysiącami istot. Dlatego konieczne było powierzenie władzy człowiekowi, aby stał się panem ludów. Stąd pochodzi, że król też jest wielki (王大 wáng dà).

Ludzie tego wieku wiedzą tylko, że król jest wielki, i nie wiedzą, że Święty bierze niebo i ziemię za wzór. Widać z tego, że niebo i ziemia są większe od króla. Wiedzą, że niebo i ziemia są wielkie; nie wiedzą, że niebo i ziemia pochodzą z łona Tao i biorą je za wzór. Dlatego Tao jest większe niż niebo i ziemia. Chociaż Tao jest z pewnością wielkie, ma jednak imię, tytuł, atrybuty. Ale jeśli usuniesz jego imię, wymażesz jego tytuł, jego atrybuty, staje się wtedy niedostępny dla zmysłów i zgodny ze swoją naturą. Dlatego 老子 Lǎozǐ mówi: Tao naśladuje swoją naturę (道法自然 Dào fà zìrán).

W świecie istnieją tylko cztery wielkie rzeczy (域中有四大 yù zhōng yǒu sì dà), a król jest jednym z nich: czy to nie jest szczytem chwały? Ale musi on doskonale wypełnić cechy, które stanowią jego wielkość, jeśli chce być zaliczany do czterech wielkich rzeczy. 老子 Lǎozǐ wyraża się w ten sposób, aby mocno zachęcić królów (do przestrzegania nauki Tao).

Słowo 人 rén « człowiek » oznacza króla. Ziemia produkuje dziesięć tysięcy istot, a król rządzi nimi i je karmia. Naśladuje cnotę ziemi (人法地 rén fà dì).

Niebios okrywa dziesięć tysięcy istot, a ziemia je zawiera i wspiera; rozlewa na nich dary, które otrzymuje od nieba. Tao poczyna, jak matka, dziesięć tysięcy istot; niebo otwiera im drogę i prowadzi do życia. W ten sposób wspiera przemiany dokonujące się przez Tao. Wielkie Tao jest puste, niematerialne, czyste, spokojne i stale nieaktywne. Dąży do swojej natury (道法自然 Dào fà zìrán). Aby naśladować (czyli postępować zgodnie z) swoją naturą, wystarczy, że pozostaje tym, czym jest.

老子 Lǎozǐ znajduje w sobie swoje fundamenty, swoje korzenie; nie ma nic, czego musiałby naśladować poza sobą.