Rozdział 2 Konfuciusza

子zǐ曰yuē：为wéi政zhèng以yǐ德dé，譬pì如rú北běi辰chén，居jū其qí所suǒ，而ér众zhòng星xīng共gòng之zhī。

II.1. Mędrzec powiedział:
— Ten, który rządzi ludźmi, dając im dobre przykłady, jest jak gwiazda polarna, która pozostaje nieruchoma, podczas gdy wszystkie inne gwiazdy poruszają się wokół niej.

子zǐ曰yuē：诗shī三sān百bǎi篇piān，一yī言yán以yǐ蔽bì之zhī，曰yuē：“思sī无wú邪xié。”

II.2. Mędrzec powiedział:
— Pieśni z Księgi Pieśni liczą się w liczbie trzechset. Jednym słowem można je podsumować: „Mieć proste intencje.”

子zǐ曰yuē：导dǎo之zhī以yǐ政zhèng，齐qí之zhī以yǐ德dé，民mín免miǎn而ér无wú耻chǐ。导dǎo之zhī以yǐ德dé，齐qí之zhī以yǐ礼lǐ，有yǒu耻chǐ且qiě格gé。

II.3. Mędrzec powiedział:
— Jeśli książę prowadzi lud przez prawo i utrzymuje go w jedności przez karę, lud unika złego, ale nie zna wstydu. Jeśli książę kieruje ludem przez swoje dobre przykłady i utrzymuje go w jedności przez obyczaje, lud czuje wstyd z powodu złego i staje się wirtuozem.

子zǐ曰yuē：吾wú十shí有yǒu五wǔ而ér志zhì于yú学xué，三sān十shí而ér立lì，四sì十shí而ér不bù惑huò，五wǔ十shí而ér知zhī天tiān命mìng，六liù十shí而ér耳ěr顺shùn，七qī十shí而ér从cóng心xīn所suǒ欲yù不bù逾yú矩jǔ。

II.4. Mędrzec powiedział:
— W piętnastu latach poświęcałem się nauce mądrości; w trzydziestu latach stałem mocno na drodze cnoty; w czterdziestu latach moje zrozumienie było całkowicie jasne; w pięćdziesięciu latach poznałem prawa przeznaczenia; w sześćdziesięciu latach słyszałem bez potrzeby myślenia wszystko, co słyszałem; w siedemdziesięciu latach, podążając za pragnieniami mojego serca, nie przekraczałem żadnych zasad.

孟mèng懿yì子zǐ问wèn孝xiào。子zǐ曰yuē：“无wú违wéi。”樊fán迟chí御yù，子zǐ告gào之zhī曰yuē：“孟mèng孙sūn问wèn孝xiào于yú我wǒ，我wǒ对duì曰yuē无wú违wéi。”樊fán迟chí曰yuē：“何hé谓wèi也yě？”子zǐ曰yuē：“生shēng，事shì之zhī以yǐ礼lǐ，死sǐ，葬zàng之zhī以yǐ礼lǐ，祭jì之zhī以yǐ礼lǐ。”

II.5. Meng Yizi zapytał o pokorę. Mędrzec odpowiedział:
— Polega na przestrzeganiu przepisów.
Później, Fan Chi prowadząc wóz Konfucjusza, filozof mu powiedział:
— Meng Sun zapytał mnie o pokorę; odpowiedziałem, że polega na przestrzeganiu przepisów.
Fan Chi powiedział:
— Co to znaczy?
Konfucjusz odpowiedział:
— Syn powinien pomagać rodzicom podczas ich życia zgodnie z przepisami, a po ich śmierci organizować pogrzeby i ofiary zgodnie z przepisami.

孟mèng武wǔ伯bó问wèn孝xiào。子zǐ曰yuē：“父fù母mǔ，唯wéi其qí疾jí之zhī忧yōu。”

II.6. Meng Wubo zapytał Mędrca o pokorę, i otrzymał taką odpowiedź:
— Rodzice najbardziej obawiają się, że ich syn może zachorować.

Notatki:

Dobry syn dzieli tę troskę swoich rodziców i dostosowuje się do ich uczuć. Nic nie zaniedbuje z tego, co służy zachowaniu jego osoby.

子zǐ游yóu问wèn孝xiào。子zǐ曰yuē：“今jīn之zhī孝xiào者zhě，是shì谓wèi能néng养yǎng，至zhì于yú犬quǎn马mǎ，皆jiē能néng有yǒu养yǎng，不bù敬jìng，何hé以yǐ别bié乎hū？”

II.7. Ziyou zapytał Konfucjusza o pokorę. Mędrzec odpowiedział:
— Pokora, jaką praktykuje się obecnie, polega tylko na dostarczaniu rodzicom niezbędnego. Ale zwierzęta, takie jak psy i konie, również otrzymują od ludzi to, czego potrzebują. Jeśli to, co się robi dla rodziców, nie jest połączone z szacunkiem, jaka jest różnica między nimi a zwierzętami?

子zǐ夏xià问wèn孝xiào。子zǐ曰yuē：“色sè难nán。有yǒu事shì，弟dì子zǐ服fú其qí劳láo，有yǒu酒jiǔ食shí，先xiān生shēng馔zhuàn，曾céng是shì以yǐ为wéi孝xiào乎hū？”

II.8. Zixia zapytał o pokorę. Mędrzec odpowiedział:
— Trudno oszukać fałszywą pokorą. Kiedy rodzice lub starszy brat mają sprawy, jeśli młodsi synowie lub bracia im pomagają; kiedy ci ostatni mają wino i jedzenie, jeśli dzielą się nimi z rodzicami i starszymi braćmi, czy to wystarcza, aby chwalić ich pokorę?

子zǐ曰yuē：“吾wú与yú回huí言yán终zhōng日rì，不bù违wéi如rú愚yú，退tuì而ér省xǐng其qí私sī，亦yì足zú以yǐ发fā。回huí也yě不bù愚yú。”

II.9. Mędrzec powiedział:
— Houei słucha moich wyjaśnień przez cały dzień, nie zadając żadnych zastrzeżeń ani pytań, jakby był pozbawiony inteligencji. Kiedy się wycofuje, rozważam jego prywatne postępowanie i widzę w nim blask moich nauk. Houei nie jest pozbawiony inteligencji.

子zǐ曰yuē：“视shì其qí所suǒ以yǐ，观guān其qí所suǒ由yóu，察chá其qí所suǒ安ān，人rén焉yān叟sǒu哉zāi！人rén焉yān叟sǒu哉zāi！

II.10. Mędrzec powiedział:
— Jeśli rozpatrujesz czyny człowieka, obserwujesz jego motywy, badajesz, co mu daje szczęście, czy może ukryć, kim jest?

子zǐ曰yuē：“温wēn故gù而ér知zhī新xīn，可kě以yǐ为wéi师shī矣yǐ。”

II.11. Mędrzec powiedział:
— Ten, kto przypomina sobie, co już wie, i w ten sposób nabywa nowej wiedzy, wkrótce będzie mógł nauczać innych.

子zǐ曰yuē：“君jūn子zǐ不bù器qì。”

II.12. Mędrzec powiedział:
— Mądry człowiek nie jest jak naczynie lub narzędzie.

子zǐ贡gòng问wèn君jūn子zǐ。子zǐ曰yuē：“先xiān行xíng其qí言yán而ér后hòu从cóng之zhī。”

II.13. Zigong zapytał, co powinien robić mądry człowiek. Mędrzec odpowiedział:
— Mądry człowiek najpierw robi to, co chce nauczać, a potem naucza.

子zǐ曰yuē：“君jūn子zǐ周zhōu而ér不bù比bǐ，小xiǎo人rén比bǐ而ér不bù周zhōu。”

II.14. Mędrzec powiedział:
— Mądry człowiek kocha wszystkich ludzi i nie ma do nikogo uprzedzeń. Człowiek pospolity ma uprzedzenia i nie kocha wszystkich ludzi.

子zǐ曰yuē：“学xué而ér不bù思sī则zé罔wǎng，思sī而ér不bù学xué则zé殆dài。”

II.15. Mędrzec powiedział:
— Słyszenie lub czytanie bez myślenia to zajęcie próżne; myślenie bez książki lub nauczyciela jest niebezpieczne.

子zǐ曰yuē：“攻gōng乎hū异yì端duān，斯sī害hài也yě已yǐ。”

II.16. Mędrzec powiedział:
— Studiując różne doktryny, jest się szkodliwym.

子zǐ曰yuē：“由yóu，诲huì汝rǔ知zhī之zhī乎hū！知zhī之zhī为wéi知zhī之zhī，不bù知zhī为wéi不bù知zhī，是shì知zhī也yě。”

II.17. Mędrzec powiedział:
— You, czy chcesz, abyśm ci wyjaśnili, jak osiągnąć prawdziwą wiedzę? To, co wiesz, wiedzieć, że to wiesz; to, czego nie wiesz, wiedzieć, że tego nie wiesz: to jest prawdziwa wiedza.

子zǐ张zhāng学xué干gān禄lù。子zǐ曰yuē：“多duō闻wén阙quē疑yí，慎shèn言yán其qí余yú，则zé寡guǎ尤yóu。多duō见jiàn阙quē殆dài，慎shèn行xíng其qí余yú，则zé寡guǎ悔huǐ。言yán寡guǎ尤yóu，行xíng寡guǎ悔huǐ，禄lù在zài其qí中zhōng矣yǐ。”

II.18. Zizhang uczył się, aby uzyskać stanowisko z wynagrodzeniem. Mędrzec mu powiedział:
— Po usłyszeniu wielu rzeczy, odrzuć te, które są wątpliwe, mów o pozostałych ostrożnie, a będziesz rzadko krytykowany. Po zobaczeniu wielu rzeczy, odrzuć te, które są niebezpieczne, a resztę wykonuj ostrożnie; będziesz rzadko żałować. Jeśli twoje słowa przynoszą mało krytyki, a twoje czyny mało żalu, wynagrodzenie przyjdzie samo.

哀āi公gōng问wèn曰yuē：“何hé为wéi则zé民mín服fú？”孔kǒng子zǐ对duì曰yuē：“举jǔ直zhí错cuò诸zhū枉wǎng，则zé民mín服fú；举jǔ枉wǎng错cuò诸zhū直zhí，则zé民mín不bù服fú。”

II.19. Ai, książę z Lu, zapytał Konfucjusza:
— Co powinien zrobić książę, aby ludzie byli zadowoleni?
Filozof odpowiedział:
— Jeśli książę podnosi do godności ludzi sprawiedliwych i odsuwa wszystkich ludzi niegodziwych, ludzie będą zadowoleni; jeśli książę podnosi do godności ludzi niegodziwych i odsuwa ludzi sprawiedliwych, ludzie będą niezadowoleni.

季jì康kāng子zǐ问wèn：“使shǐ民mín敬jìng忠zhōng以yǐ劝quàn，如rú之zhī何hé？”子zǐ曰yuē：“临lín之zhī以yǐ庄zhuāng则zé敬jìng，孝xiào慈cí则zé忠zhōng，举jǔ善shàn而ér教jiào不bù能néng则zé劝quàn。”

II.20. Ji Kangzi zapytał:
— Co należy zrobić, aby ludzie szanowali księcia, byli mu wierni i dążyli do cnoty?
Mędrzec odpowiedział:
— Jeśli książę w publiczności zachowuje się poważnie, będzie szanowany; jeśli jest posłuszny swoim rodzicom i miłosierny wobec swoich poddanych, będą mu wierni; jeśli podnosi do godności ludzi dobrych i naucza tych, których cnota jest jeszcze słaba, będzie zachęcał ludzi do dążenia do cnoty.

或huò谓wèi孔kǒng子zǐ曰yuē：“子zǐ奚xī不bù为wéi政zhèng？”子zǐ曰yuē：“书shū云yún：孝xiào乎hū！惟wéi孝xiào友yǒu于yú兄xiōng弟dì，施shī于yú有yǒu政zhèng。是shì亦yì为wéi政zhèng。奚xī其qí为wéi为wéi政zhèng！”

II.21. Ktoś powiedział do Konfucjusza:
— Mistrz, dlaczego nie bierzesz udziału w rządach?
Filozof odpowiedział:
— Czy Księga nie mówi o pokorze: „Pokorny wobec rodziców i przyjacielski wobec braci, rozprzestrzenia te cnoty w swoim rządzie?”
To także jest rządzenie. Dlaczego miałbym rządzić?

子zǐ曰yuē：“人rén而ér无wú信xìn，不bù知zhī其qí可kě也yě。大dà车chē无wú倪ní，小xiǎo车chē无wú杌wù，其qí何hé以yǐ行xíng之zhī哉zāi！

II.22. Mędrzec powiedział:
— Nie wiem, do czego może być dobry człowiek, który nie jest szczery. Jak można użyć dużej wozowni bez jęzora dla wołów, czy małej wozowni bez jęzora dla koni?

子zǐ张zhāng问wèn：“十shí世shì可kě知zhī也yě？”子zǐ曰yuē：“殷yīn因yīn与yú夏xià礼lǐ，所suǒ损sǔn益yì，可kě知zhī也yě。周zhōu因yīn于yú殷yīn礼lǐ，所suǒ损sǔn益yì，可kě知zhī也yě。其qí或huò继jì周zhōu者zhě，虽suī百bǎi世shì，可kě知zhī也yě。”

II.23. Zizhang zapytał, czy można przewidzieć, co będą robić cesarze dziesięciu kolejnych dynastii. Mędrzec odpowiedział:
— Dynastia Yin przyjęła przepisy dynastii Xia; można poznać z dokumentów, co dodała lub usunęła. Dynastia Zhou przyjęła przepisy dynastii Yin; co dodała lub usunęła, jest wymienione w dokumentach. Można przewidzieć, co będą robić dynastie przyszłe, nawet jeśli będą ich sto.

子zǐ曰yuē：“非fēi其qí鬼guǐ而ér祭jì之zhī，谄chǎn也yě。见jiàn义yì不bù为wéi，无wú勇yǒng也yě。”

II.24. Mędrzec powiedział:
— Ten, kto ofiaruje duchowi, któremu nie należy ofiarować, popełnia podłe czyny. Ten, kto nie robi tego, co wie, że jest jego obowiązkiem, nie ma odwagi.